عدالت اجتماعي مطالبه هميشگي جوامع بشري بوده و انبياي الهي در بعد اجتماعي تحقق اين مقوله را اصلي ترين آرمان و مهمترين رسالت خود اعلام مي نمودند و تلاش هاي زيادي براي تحقق آن مصروف داشته اند:«ليقوم الناس بالقسط». بعلاوه در طول تاريخ متفكران و مصلحان زيادي براي تبيين ، تحصيل و تحقق اين مقوله همت گمارده اند; بطوري كه مكتبي را نمي توان يافت كه اين مساله را بي پاسخ گذاشته باشد و بلكه بايد گفت كه مفهوم «عدالت» در فلسفه سياسي يك مفهوم كليدي است.

در ايران در قيام موسوم به مشروطيت كه حدود يك قرن از پيدايش آن مي گذرد مي بينيم كه نقطه آغاز اين جنبش بزرگ،  طرح تقاضاي «تاسيس عدالتخانه» از سوي علما و مردم بوده است. در نهضت اسلامي اخير ملت ايران نيز كه منجر به وقوع بزرگترين انقلاب قرن يعني انقلاب اسلامي ايران گرديد، عدالت اساسي ترين آرمان اجتماعي مردم ايران بوده كه در اصول مختلف قانون اساسي نظام برخاسته از آن هم مورد توجه و تاكيد عميق قرار گرفته است. در نظام اسلامي ـ چنان كه مقام معظم رهبري بارها خاطر نشان ساخته‌اند ـ آنچه كه به مسؤولان و اركان نظام مشروعيت و حقانيت مي بخشد پيگيري عدالت و تلاش در جهت تحقق كامل آن مي‌باشد.

در تحول دولت در عصر جمهوري اسلامي ايران  در سال 1384 به دولت نهم رسيديم كه ويژگي بارز آن اين بود كه گفتمان انقلاب شكوهمند اسلامي را يكبار ديگر با صراحت تمام زنده كرد:« مردم تشنه عدالت،تشنه مبارزه با فساد و تشنه تمسك به اصول انقلاب بودند كه وقتي ديدند يك نفر صادقانه اين شعارها را سر دست گرفته و مطرح مي كند، حول محور او جمع شدند»*.

دولت نهم حاصل و بيانگر موج گسترده عدالت خواهي مردم ايران بود: « مردم با راي خود نشان دادند كه تشنه عدالت و دشمن فساد هستند!»* و از اين حيث آغازگر يك تحول بزرگ و جديد محسوب مي گردد:« ]آقاى احمدى‏نژاد[ ، اين خدمت بزرگ را به انقلاب كرد كه شعار عدالت محورى را مطرح كرد؛ نگذاشت به فراموشى سپردنِ اين شعار بشود يك سنت..... اين كار، كار مهمى است. ... عدالت‏محور بودنِ اين دولت، حرف بزرگى است؛ طرح اين شعار به عنوان محور حركت دولت، يك كار جديد است؛ خودش يك تحول است!» *.

از همين روست كه رهبر فرزانه انقلاب دوره دولت نهم را فرصتي استثنايي، مغتنم و كم نظير يرمي شمارند و عدالت خواهي و عدالت گستري را اولين شاخصه دولت اصولگرا مي دانند.در اين زمينه بايد به چند نكته توجه داشت:

1-                  به حاشيه نرفتن عدالت محوري

عدالت گستري قلمرو وسيعي از مسائل اجتماع را در بر مي گيرد كه در كشور ما عرصه اقتصادي مهمترين و پيچيده ترين آن مي باشد:« امروز كشور ما بيش از هر چيز ديگر، تشنه‏ى عدالت اقتصادى است»*.ويژگي اين عمليات اين است كه« در عمل بسيار كار دشوارى است و مقدمات بسيارى لازم دارد. بايد خيلى كار كرد تا اينكه عدالت تحقق پيدا كند»*.

از همين رو مقام معظم رهبري در آغاز دوره دولت نهم تاكيد فرمودند كه در دولت نهم پرداختن به هيچ مساله يا ارزش ديگري نبايد پيگيري عدالت را تحت الشعاع قرار دهد و خاطر نشان ساختند كه اين بار نيز افراد يا گروه هايي خواهند كوشيد ذهن دولت را به سوي مسائل حاشيه اي يا بي اهميت معطوف سازند كه دولت جديد نبايد به اين خط دهي ها توجهي نشان دهد كه خوشبختانه تاكنون چنين بوده است.

2-                  توجه به ملزومات عدالت محوري

با توجه به پيچيدگي هاي مسائل اجتماعي و مشكلات و موانع فراروي عدالت گستري،روشن است كه  تحقق اين مقوله گذشته از «شور و شعار» به «جهد و جد و عمل» قواي سه گانه مملكتي نياز مبرم دارد. البته «در اين زمينه، بخصوص سازمان مديريت و برنامه‏ريزى نقش خيلى زيادى دارد و بعد هم بخش‏هاى مالى و اقتصادى دولت و بخش خدماتى و ديگر بخش‏ها»*.

در يك نگاه كلان ملزومات عدالت گستري را مي توان در دو مقوله خلاصه كرد:

الف)معنويت

براي تحقق عدالت اجتماعي پيش از هر قشري حاكمان و مسئولان جامعه نياز به معنويت دارند. جامعه براي تحقق عدالت به مسئولاني نياز دارد كه انقلابي بوده، به تحقق عدالت به عنوان هدفي الهي و اساسي باور داشته باشند تا بتوانند با دشمنان و موانع عدالت مواجهه و مقابله كنند.چرا كه اسلام انقلابي، معنويتِ بدون نگاه به مسائل اجتماعي و سرنوشت انسانها را نمي‌پذيرد و به تعبير مقام معظم رهبري «معنويت و عدالت در هم تنيده است [و] پيگيري عدالت اجتماعي بدون توجه به معنويت به رياكاري،انحراف و ظاهرسازي تبديل مي‌شود»*.

بعلاوه عدالت به صرف توسعه تحقق پيدا نمي‌كند؛ چرا كه شاهد بوده و هستيم كه در پيشرفته‌ترين  كشورهاي دنيا، وجود طبقات فقير و گرسنه در كنار طبقات ممتاز يك واقعيت است.

كسي كه در مقام سياستگذاري و اجرا قرار داردـ براي تحقق عدالت ـ بايد واجد «منش» و «رويكرد معنوي» باشد تا بتواند اين رويكرد را در تصميم‌گيرها غالب ساخته و به سطوح مختلف جامعه تسري بخشد:«عدالت بايد با معنويت همراه باشد؛ يعنى بايد شما براى خدا و اجر الهى دنبال عدالت باشيد؛ در اين صورت مى‏توانيد با دشمنان عدالت مواجهه و مقابله كنيد»*.

ب)عقلانيت

كاربرد عقلانيت يا به عبارت ديگر استفاده از عقل، خرد و محاسبه گري در تشخيص مصاديق عدالت و شناخت راههاي تحقق آن براي نيل به عدالت اجتماعي ضروري و اساسي است:« اگر عقل و خرد در تشخيص مصاديق عدالت به‏كار گرفته نشود، انسان به گمراهى و اشتباه دچار مى‏شود؛ خيال مى‏كند چيزهايى عدالت است، در حالى‏كه نيست؛ و چيزهايى را هم كه عدالت است، گاهى نمى‏بيند....]البته[ عاقل بودن و خرد را به كار گرفتن با محافظه‏كارى فرق دارد»*.

بنابراين مسئولان جامعه اسلامي علاوه بر داشتن منش و رويكرد انقلابي و برخورداري از آرمانهاي معنوي بايد از نگاه علمي و محاسبه گر نيز برخوردار باشند و مجموعه‌اي كه واجد اين شرايط باشد، خواهد توانست منشاء تحولات مثبت در تحقق عدالت اجتماعي گردد.

3- تقويت موج عدالت خواهي

گفتيم كه با روي كار آمدن دولت نهم گفتمان انقلاب اسلامي بصورت گفتمان مسلط جامعه درآمد.اين مساله اگر چه جاي شكر دارد، در كنارش جاي نگراني را هم باقي مي گذارد: «اگر خداى نكرده طورى بشود كه نتوانيم آنچه را كه مردم درباره‏ى مجموعه‏مان تصور ميكنند، آن را تحقق ببخشيم، خسارت بزرگ خواهد بود و به اين جريان و جهت‏گيرى حتماً ضربه وارد خواهد آمد. آن وقت اميرالمؤمنين فرمود: «و لقلّ ما شى‏ء ادبر ثمّ اقبل»؛ موجى كه برگشت و رفت، ديگر خيلى آسان اين طرف نميايد و برنميگردد. خون دلها بايد خورد و زحمتها بايد كشيد تا اينكه باز براى اقبال و توجهى كه امروز وجود دارد، زمينه فراهم شود. اين ]اين فرصت[ را نبايد از دست داد»*.

خوشبختانه در مدتي كه از عمر دولت نهم گذشته است كارهاي بسيار مثبتي در مقوله عدالت گستري انجام گرفته كه در مواردي همچون بودجه هاي سالانه دولت، تسهيلات اعطايي بانك ها، طرح واگذاري سهام عدالت، اصلاح لايحه «مديريت خدمات كشوري» و ... نمود بارزي داشته است.

آنچه كه مايه تقويت اين موج گسترده عدالت خواهي در سطح كشور خواهد گرديد پايبندي به اين مسير از سوي مسؤولان و مديران حكومتي و استفاده از تمام ظرفيت ها براي تحقق عدالت است: «هر چه شما بهتر، بيشتر، صميمى‏تر و پايبندتر به اصول حركت كنيد و پيش برويد، عمق اين ايمان در دلهاى مردم ما بيشتر خواهد شد و تغيير آن به وسيله‏ى دستهاى بيگانه، براى آنها دشوارتر خواهد شد. بنابراين فرصت، واقعاً فرصت مهمى است»*

 بعلاوه نبايد از نقش عظيمي كه بيان و انعكاس صحيح و هنرمندانه اين پيشرفت ها و اقدامات براي افكار عمومي دارد بويژه با توجه به جنگ رواني شديد داخلي و خارجي عليه دولت نهم غفلت نمود:«محتوا و فوايد اين كارها را با شكل صحيح براى مردم بيان كنيد تا معلوم شود اين كارها انجام گرفته است. البته ما بارها گفته‏ايم آمدن و نشستن و پشت ميكروفون يا جلوى دوربين حرف زدن، اين كافى نيست؛ يك مقدارى برنامه‏سازى و ارائه‏ى مطلب، به شكل هنرمندانه لازم است»*.

-------------

* از بيانات مقام معظم رهبري

امام باقر(ع) فرمود: روزي محمد بن شهاب زهري در حالي كه محزون و گرفته بود، نزد پدرم امام سجاد (ع) آمد.امام سجاد از او پرسيد:«تو را چه شده كه چنين محزون و غمناكي؟»

زهري گفت: يا ابن رسول الله! غم و اندوه هايي است كه بخاطر حسودان و طمع ورزان و حتي كساني كه به آنان اميد بسته ام يا نيكي به آنان كرده ام و در برابر نيكي به من جفا مي كنند، شب و روز بر من هجوم آورده اند.

امام سجاد خطاب به زهري فرمود:«زبانت را حفظ كن تا به كمك آن ،دل برادران و دوستانت را مالك شوي».

زهري گفت: يا ابن رسول الله! من با زبان و گفتارم پيوسته با آنان به نيكي رفتار مي كنم.

امام فرمود: ....اي زهري! چه مي شود كه مسلمانان را به منزله خانواده ات بداني و بزرگسالشان را به منزله پدرت و همسالت را به منزله برادرت بشمار آوري؟

در اين صورت به كدامشان دوست داري كه ستم كني و براي كدامشان حاضر به نفرين هستي و براي كدامشان مي پسندي كه پرده اسرارش را كنار زني؟!

و اگر ابليس ملعون در دلت انداخت كه تو بر يكي از مسلمانان برتري، بنگر كه اگر بزرگتر از توست، بگو او بر من در ايمان و عمل صالح پيشي گرفته، پس از من بهتر است!

و اگر كوچكتر از توست، بگو من در معاصي و گناهان بر او پيشي گرفته ام، پس او از من بهتر است!

و اگر همسال توست ، بگو من بر گناهانم يقين دارم، امام نسبت به گناهكاري او شك دارم، پس چرا يقين را با شك كنار بگذارم؟!

و اگر ديدي كه مسلمانان تو را تعظيم و تكريم مي كنند، بگو اين فضيلتي است كه آنان بدان عمل كرده اند!

و اگر ديدي كه نسبت به تو جفاكار بوده  و ازت فاصله مي گيرند، بگو لابد اين رفتار بخاطر گناه و خطايي است كه من مرتكب شده ام!

اگر تو به اين سفارش ها عمل كني، خداوند زندگي را بر تو آسان مي كند و دوستانت زياد و دشمنانت اندك خواهند شد و از نيكي آنان خرسند شده و از جفا و ستمشان متاسف نخواهي شد...».

بحار الانوار،محمد باقر مجلسي،ج 68،ص 229-230،بيروت: موسسه الوفاء،1404 ق.